Set Medical

Alkoqollu İçkinin Saxta Super Qəhrəmanları: İnsan Niyə İçdikdə Özünü Daha Güclü, Cəsarətli və Ağrıya Davamlı Hiss Edir?

Hazırlayan: Elnur Musabəyli

Təsəvvür edin: Bir insan bir neçə qədəh içkidən sonra özünü olduğundan daha güclü, cəsarətli və qorxmaz hiss etməyə başlayır. Adətən çəkinəcəyi mübahisəyə girir, riskli hərəkətlərdən qorxmur, hətta fiziki qarşıdurmadan belə geri çəkilmir. Bəzən aldığı zədələri belə hiss etmir və özünü sanki heç nə ona təsir edə bilməyəcəkmiş kimi aparır.

Bəs alkoqol insana həqiqətən əlavə güc və cəsarət verirmi? Yoxsa bu, beynin yaratdığı təhlükəli bir illüziyadır?

Elmi baxımdan cavab ikincisidir. Alkoqol insanın fiziki imkanlarını artırmır. Əksinə, beynin özünənəzarət, təhlükəni qiymətləndirmə və hərəkətləri koordinasiya etmə qabiliyyətini zəiflədə bilər. Beləliklə, insan özünü daha güclü hiss etdiyi halda, əslində daha müdafiəsiz vəziyyətə düşür.

Beynin qoruyucu tormozları necə zəifləyir?

Beynimiz davranışlarımızı idarə edən mürəkkəb nəzarət sisteminə malikdir. Bu sistemin mühüm hissələrindən biri prefrontal korteksdir. O, qərarvermə, impulsların idarə olunması, nəticələrin əvvəlcədən qiymətləndirilməsi və özünənəzarətdə iştirak edir.

Alkoqol beyindəki əsas neyromediator sistemlərinə, xüsusilə GABA və glutamat sistemlərinə təsir göstərir. GABA-nın inhibitor təsirini gücləndirə, glutamatın, xüsusilə NMDA reseptorları vasitəsilə ötürülən siqnallarını zəiflədə bilər. Nəticədə sinir sisteminin fəaliyyəti dəyişir, düşünmə və reaksiya prosesləri ləngiyir.

Bu dəyişikliklərin nəticəsində insanın daxili nəzarət mexanizmləri zəifləyir. Normalda onu təhlükəli hərəkətdən çəkindirən ehtiyatlılıq azalır. O, nəticələrini düşünmədən danışa, mübahisəyə girə və riskli qərarlar verə bilər.

Başqa sözlə, alkoqol insana daha çox cəsarət verməkdən çox, onu qoruyan psixoloji və davranış məhdudiyyətlərini zəiflədir.

Ağrı hissi azalır, yoxsa beyin ağrını fərqli qiymətləndirir?

Bu hadisənin ən maraqlı tərəflərindən biri ağrı qavrayışıdır. Burada iki anlayışı fərqləndirmək vacibdir: nociception və ağrı.

Nociception — toxumalara potensial zərər verə biləcək təsirlərin sinir sistemi tərəfindən aşkarlanması və ötürülməsidir. Ağrı isə həmin siqnalların beyində şüurlu şəkildə qavranılmasıdır.

Tədqiqatlar göstərir ki, müəyyən miqdarda alkoqol insanlarda eksperimental ağrı həssaslığını azalda bilər. 2016-cı ildə dərc olunmuş sistematik icmal və meta-analizdə 18 tədqiqatın nəticələri qiymətləndirilmiş və alkoqolun laboratoriya şəraitində ağrı intensivliyini azalda bildiyi göstərilmişdir.

Lakin bu, zədənin sağalması və ya ağrının tamamilə bloklanması demək deyil. İnsan yıxıldıqda, zərbə aldıqda və ya xəsarət yetirdikdə ağrını olduğundan zəif hiss edə bilər. Nəticədə zədənin ağırlığını vaxtında anlamaya və tibbi yardımı gecikdirə bilər.

Adrenalin, döyüş və ya qaç reaksiyası

Təhlükə ilə qarşılaşdıqda orqanizmimiz avtomatik müdafiə reaksiyasına keçir. Bu, “döyüş və ya qaç” (fight or flight) reaksiyası adlanır. Simpatik sinir sistemi aktivləşir, adrenalin və noradrenalin kimi maddələr ürək döyüntüsünü və fizioloji oyanıqlığı artıra bilər.

Alkoqol qəbul edən insanın riskli vəziyyətlərə daha asan daxil olması bəzən bu reaksiyalarla əlaqələndirilir. Lakin vacib məqam budur: alkoqol hər zaman adrenalini artırmır və öz-özlüyündə insana əlavə fiziki güc vermir. Əsas təhlükə onun mühakiməni və təhlükə qavrayışını pozmasıdır. İnsan qorxusunu az hiss edə bilər, amma bədəninin real imkanları artmır.

Saxta özünəinam: Məğlubedilməzlik illüziyası

Alkoqolun təsiri altında insan öz bacarıqlarını olduğundan yüksək qiymətləndirə bilər. Buna psixoloji disinhibisiya — davranış üzərindəki daxili məhdudiyyətlərin zəifləməsi deyilir.

Məsələn, normal halda fiziki qarşıdurmadan yayınan insan içdikdən sonra özünü rəqibindən güclü hesab edə bilər. Eyni zamanda onun tarazlığı, koordinasiyası, reaksiya sürəti və qərarverməsi zəifləyir.

Ən təhlükəli ziddiyyət də məhz budur: insan özünü daha bacarıqlı hesab edir, amma real qabiliyyətləri aşağı düşür. Özünəinam artır, obyektiv qiymətləndirmə isə zəifləyir.

Müvəqqəti illüziyadan alkoqol asılılığına

Alkoqolun təsiri yalnız bir gecəlik davranış dəyişiklikləri ilə məhdudlaşmır. Təkrarlanan və xüsusilə ağır istifadə beynin mükafat, motivasiya, stress və özünənəzarət sistemlərində dəyişikliklərə səbəb ola bilər.

Dopamin mükafat və motivasiya sistemində mühüm rol oynayır. Alkoqolun yaratdığı xoşagələn hisslər bəzi insanlarda bu təcrübəni təkrarlamaq istəyini gücləndirir. Zamanla tolerantlıq yarana bilər: əvvəlki təsiri əldə etmək üçün daha çox alkoqol tələb olunur. Asılılıq inkişaf etdikdə insan bəzən artıq xoş hisslər yaşamaq üçün deyil, alkoqolsuzluq zamanı yaranan narahatlıqdan və digər çəkilmə əlamətlərindən uzaqlaşmaq üçün içir.

Bu mərhələdə məsələ sadəcə iradə zəifliyi deyil, müalicə və peşəkar dəstək tələb edə bilən tibbi problemdir.

Əsl super güc nədir?

Alkoqol insana nə əlavə əzələ gücü, nə daha sürətli refleks, nə də həqiqi cəsarət verir. O, sadəcə insanın özünü və ətrafındakı təhlükələri düzgün qiymətləndirməsini çətinləşdirə bilər.

Özünü toxunulmaz hiss etmək toxunulmaz olmaq demək deyil. Ağrını zəif hiss etmək zədələnməmək, qorxmamaq isə təhlükənin olmaması demək deyil.

Əsl güc insanın öz davranışlarını idarə etməsində, riskləri düzgün qiymətləndirməsində və sağlamlığını qoruyan qərarlar qəbul etməsindədir. Alkoqolun yaratdığı saxta super qəhrəman obrazının arxasında isə çox vaxt zəifləmiş özünənəzarət, pozulmuş mühakimə və artmış təhlükə riski dayanır.

Tez-tez verilən suallar

1. Alkoqol həqiqətən fiziki gücü artırırmı?

Xeyr. Alkoqol fiziki gücü artırmır. Əksinə, koordinasiya, tarazlıq və hərəkətlərin dəqiqliyini zəiflədə bilər.

2. İnsan içdikdə niyə daha cəsarətli olur?

Alkoqol beynin özünənəzarət və risk qiymətləndirmə mexanizmlərini zəiflədir. Nəticədə insan normalda çəkinəcəyi davranışlara daha asan yol verə bilər.

3. Alkoqol ağrı hissini azalda bilərmi?

Bəli. Elmi tədqiqatlar müəyyən şəraitdə alkoqolun ağrı həssaslığını və ağrının intensivliyinin qiymətləndirilməsini azalda bildiyini göstərir. Lakin bu, zədənin olmadığı demək deyil.

4. Alkoqol qəbul etdikdə adrenalin artırmı?

Hər zaman yox. Adrenalin stress və təhlükə reaksiyasında iştirak edir, lakin alkoqolun yaratdığı cəsarət hissini yalnız adrenalin artımı ilə izah etmək düzgün deyil.

5. Alkoqol asılılığı beyində qalıcı dəyişikliklər yarada bilərmi?

Uzunmüddətli ağır istifadə beynin struktur və funksiyalarına təsir göstərə bilər. Bəzi dəyişikliklər davamlı ola bilsə də, abstinensiya və uyğun müalicə ilə bir sıra funksiyalarda yaxşılaşma mümkündür.